فرايند تهيه و توليد برنامه درسي (برنامه‌ريزي درسي)
هريك از مراحل ياد شده داراي دستورالعمل‌هاي مبسوط و ويژه‌ي خود هستند كه دراختيار گروه‌هاي درسي قرار دارد. آن‌چه در ادامه مي‌آيد، شرح اجمالي هريك از اين مراحل است.
1- پژوهش و نيازسنجي
اولين گام درتوليد برنامه درسي جديد، پژوهش و نيازسنجي است. نتايج حاصل از اين مرحله، ضرورت لازم براي توليد برنامه‌ي درسي را فراهم مي‌سازد. پژوهش‌هايي كه معمولاً در اين مرحله انجام مي‌گيرند، شامل:
1-1- برررسي سياست‌ها و خط‌مشي‌هاي كلي و جديد وزارت آموزش و پرورش
2-1- بررسي نتايج پژوهش‌هاي به عمل‌آمده در حوزه‌ي درسي خاص
3-1- بررسي نتايج ارزشيابي پاياني از برنامه درسي و استفاده از نظرات معلمان
4-1-مطالعه‌ي تطبيقي برنامه درسي با برنامه‌هاي درسي كشورهاي ديگر
5-1- بررسي و مطالعه‌ي رويكردهاي جهاني جديد در زمينه‌هاي مختلف برنامه‌ي درسي خاص
2- توليد راهنماي برنامه درسي
نتايج به دست آمده از انجام پژوهش‌ها و نيازسنجي به عنوان منابعي مطمئن براي توليد راهنماي برنامه درسي ، مورد استفاده قرار مي‌گيرند. فرايند توليد راهنماي برنامه شامل:
1-2- ارائه‌ي تصويري كلي از برنامه و تبيين فلسفه‌ي وجودي برنامه درسي
2-2- تبيين رويكردهاي برنامه‌ي درسي و منطق حاكم بر آن
3-2- تهيه‌ي اهداف
1-3-2- اهداف ماده‌ي درسي در طول يك دوره‌ي تحصيلي در سه حيطه‌ي يادگيري شناختي، مهارتي و نگرشي با توجه به اهداف مصوب شوراي عالي آموزش و پرورش.
2-3-2- اهداف ماده‌ي درسي پايه‌هاي تحصيلي در سه حيطه‌ي يادگيري، شناختي، مهارتي ونگرشي.
4-2- تبيين محتوا
1-4-2- بيان مفاهيم اساسي مربوط به هر دوره تحصيلي
2-4-2- تعيين جدول وسعت و توالي مفاهيم و مهارتها براي هر دوره تحصيلي در سه حيطه‌ي يادگيري شناختي، مهارتي و نگرشي
3-4-2- ارائه‌ي رهنمودهايي در ارتباط با ويژگيهاي كتاب درسي، كتاب راهنماي معلم، كتاب كار، كتاب كمك‌آموزشي و كمك‌درسي و نرم‌افزارهاي آموزشي شامل: فيلم، نوار و CDهاي آموزشي
4-4-2- تعيين ملاك‌هاي انتخاب محتوا
5-4-2- تعيين ملاك‌هاي سازمان‌دهي محتوا
6-4-2- تعيين ارتباط افقي مفاهيم اساسي ماده‌ي درسي با ساير مواد درسي هم‌پايه
5-2- روشهاي تدريس
ارائه‌ي روشهاي مناسب ياددهي-يادگيري و توصيه‌هاي لازم براي تدريس و نحوه‌ي ارائه‌ي درس بر مبناي رويكردها و اهداف برنامه‌ي درسي
6-2- ارائه‌ي شيوه‌ي ارزشيابي پيشرفت تحصيلي
1-6-2- توصيه‌هاي كلي در مورد ارزشيابي متناسب با رويكردها و اهداف برنامه
2-6-2- ارائه و پيشنهاد روشهاي مناسب ارزشيابي
3-6-2- تعيين سهم هر يك از سه حيطه يادگيري (شناختي، مهارتي و نگرشي) در ارزشيابي
7-2- بيان ويژگي‌ها و مهارت‌هاي معلم براي ارائه برنامه درسي (تعيين محورهاي اساسي آموزش معلمان)
1-7-2- ويژگيهاي عمومي و اختصاصي معلمان
2-7-2- تبيين‌ها دانش و اطلاعات، مهارتها و نگرش‌هاي لازم براي معلمان
8-2- تعيين استانداردها، تجهيزات و امكانات مورد نياز براي اجراي برنامه درسي
1-8-2- فضاي آموزشي شامل وسعت، آرايش ميز و نيمكت‌ها و…
2-8-2- تجهيزات و لوازم موردنياز مانند وسايل ديداري و شنيداري، امكانات آزمايشگاهي و كارگاهي
9-2- ارائه‌ي نحوه‌ي اشاعه‌ي برنامه‌ي درسي،آموزش حضوري يا غيرحضوري و اتخاذ شيوه‌هاي مناسب ديگر
درمورد:
- معلمان
- اوليا
- دانش‌آموزان
- مديران وعوامل اجرايي
- و…
3- اعتباربخشي راهنماي برنامه درسي
به منظور يافتن نقاط ضعف احتمالي راهنماي برنامه درسي توليد شده توسط يك پژوهشگر (انتخاب اين فرد ترجيحاً از افرادي به جز اعضاي گروه درسي مربوطه خواهد بود) طرحي براي اعتباربخشي تهيه ، ارائه و انجام خواهد شد.1
اهداف اين طرح و جامعه‌ي آماري آن عبارت‌اند از:
1-3- اهداف اعتباربخشي راهنماي برنامه
- بررسي ميزان انطباق برنامه‌ي درسي با استانداردهاي پيش‌بيني شده در چهارچوب راهنماي برنامه درسي مصوب دفتر.
- بررسي ميزان انطباق اهداف برنامه درسي با اهداف برنامه درسي دوره مربوطه
- بررسي ميزان انطباق رويكردهاي برنامه‌ي درسي با رويكردهاي برنامه‌ي درسي دوره مربوطه
- بررسي ميزان تناسب روشهاي ياددهي-يادگيري باتوجه به رويكرد برنامه‌ي درسي
- بررسي ميزان قابليت اجرايي روشهاي ياددهي-يادگيري باتوجه به شرايط فعلي محيط‌هاي آموزشي (وضعيت فيزيكي، تعداد شاگردان، امكان آموزش معلمان و …)
- بررسي ميزان تناسب روشهاي ارزشيابي پيشرفت تحصيلي باتوجه به روشهاي ياددهي-يادگيري و رويكرد برنامه درسي
- بررسي ميزان قابليت اجرايي روشهاي ارزشيابي پيشرفت تحصيلي باتوجه به شرايط فعلي محيط‌هاي آموزشي
- بررسي ميزان تناسب برنامه‌ي درسي با نيازها و شرايط يادگيرندگان (اهداف، رويكرد برنامه، روشهاي ياددهي-يادگيري، روشهاي ارزشيابي پيشرفت تحصيلي و….)
- بررسي ميزان تناسب ويژگيهاي سازمان‌دهي محتوا باتوجه به رويكرد برنامه
- بررسي ميزان تناسب دانش و مهارت‌هاي موردنياز معلم كه در برنامه‌ي درسي پيش‌بيني شده است با اهداف برنامه
- پيش‌بيني دانش و مهارت‌هاي احتمالي موردنياز معلم
2-3- جامعه و نمونه‌ي آماري
در اين مرحله، نمونه‌ي آماري پژوهش اعتباربخشي عبارت است از تعدادي از:
- متخصصان برنامه‌ريزي درسي
- متخصصان تعليم و تربيت
- متخصصان ارزشيابي پيشرفت تحصيلي
- متخصصان موضوعي مرتبط
- معلمان مجرب مربوطه
- گروه‌هاي آموزشي
- گروه‌هاي درسي مرتبط
3-3- اصلاح راهنماي برنامه‌ي درسي توليد شده (كسب اعتبار راهنماي برنامه درسي)
در اين مرحله، بازخوردهاي جمع‌آوري شده از بررسي و مطالعه، توسط پژوهشگر به گروه درسي مربوطه اعلام و در شوراي برنامه‌ريزي گروه درسي نسبت به اصلاح راهنماي برنامه‌ي درسي اقدام مي‌شود.
4- توليد برنامه‌ي درسي و مواد آموزشي
در اين مرحله كه بخش اصلي و عمده‌ي فرآيند را به خود اختصاص مي‌دهد، گروه درسي با نظر شوراي گروه، نسبت به انتخاب تيم‌هاي تأليف كتاب و توليد ساير بخش‌هاي برنامه‌ي درسي اقدام مي‌كند. اعضاي تيم‌هاي انتخابي كه نهايتاً به تأييد مديريت دفتر مي‌رسد، براساس راهبردها و راهكارهاي ارائه شده در راهنماي برنامه‌ي درسي مصوب اقدام به تهيه‌ي كتاب درسي دانش آموز، كتاب كار، كتاب راهنماي معلم، نوار و فيلم‌هاي آموزشي و به حسب ضرورت ساير وسايل آموزشي ضروري مي‌كند.
5- اعتباربخشي برنامه درسي
در اين بخش از فرآيند توليد برنامه درسي، كليه‌ي مواد آموزشي توليد شده مورد بررسي و تجزيه و تحليل قرار مي‌گيرند و مشكلات احتمالي آن‌ها قبل از اجراي سراسري برنامه برطرف مي‌شود.
اين كار در دو مرحله انجام مي‌شود:
1-5- اعتباربخشي برنامه از نظر برنامه‌ريزان، صاحب‌نظران و معلمان
1-1-5- اهداف
- ميزان انطباق برنامه با علم روز
- ميزان هماهنگي برنامه با نيازها و توان يادگيرندگان
- تناسب و هماهنگي اهداف و رويكردهاي برنامه
- هماهنگي محتوا با تجارب و دانسته‌هاي قبلي دانش‌آموزان
- ميزان تناسب حجم محتوا با زمان اختصاص يافته به تدريس آن
- ميزان دانش و مهارت‌هاي لازم معلمان براي تدريس
- تناسب و هماهنگي لازم بين روش ياددهي-يادگيري و محتوا
- و…
2-1-5- جامعه و نمونه‌ي آماري
جامعه و نمونه آماري مشابه بند 2-3 خواهد بود.
3-1-5- اصلاح برنامه‌ي درسي (كسب اعتبار برنامه درسي)
در اين مرحله با توجه به نظرات دريافت شده و بازخوردهاي جمع‌آوري شده، شوراي گروه درسي، به اصلاح و تقويت برنامه‌ي درسي توليد شده اقدام مي‌كند.
2-5 - اعتباربخشي از منظر اجرا(اجراي آزمايشي)
اجراي آزمايشي، اعتباربخشي برنامه در اجرا است. به اين منظور، برنامه‌ي درسي توليد شده در نمونه‌هاي انتخابي و در تعدادي كلاس به اجرا درمي‌آيد تا نقاط ضعف و قوت برنامه در اجرا و در تعامل با دانش آموزان مورد شناسايي قرار گيرد. اجراي آزمايشي، دو سال متوالي انجام مي‌شود. در هر مرحله هريك از اجزاي محتواي برنامه يعني مواد آموزشي، روشهاي ياددهي-يادگيري، روش ارزشيابي پيشرفت تحصيلي و ديگر مؤلفه‌هاي برنامه‌ي درسي مورد آزمايش و بررسي قرار مي‌گيرند.
1-2-5- اهداف
- تعيين ميزان دست‌يابي به اهداف
- بررسي نسخه‌ي ماقبل نهايي مواد آموزشي برنامه (شناخت نقاط قوت و ضعف مواد آموزشي)
- تعيين ميزان كارايي روشهاي ياددهي-يادگيري برنامه
- تعيين ميزان تناسب مواد آموزشي با ويژگيهاي فراگيران
- تعيين ميزان تناسب روشهاي ياددهي-يادگيري با توانايي‌هاي حرفه‌اي معلمان
- تعيين ميزان تناسب روشهاي ارزشيابي پيشرفت تحصيلي با محتوا، رويكرد و روش‌ها
- تعيين ميزان تناسب روشهاي ارزشيابي پيشرفت تحصيلي با ويژگيهاي فراگيران
- تعيين ميزان تناسب روشهاي ارزشيابي با توانايي‌هاي حرفه‌أي معلمان
- ارزشيابي نگرش معلمان، دانش‌آموزان و اوليا نسبت به برنامه‌ي درسي جديد
- ارزشيابي امكانات و تجهيزات آموزشي مدارس براي اجراي برنامه‌ي درسي جديد
- تعيين ميزان تناسب حجم محتوا با زمان پيش‌بيني شده براي اجرا
- جمع‌آوري داده‌هاي اساسي براي آموزش معلمان
- جمع آوري داده‌هاي اساسي براي ملزومات اجرايي برنامه
- شناخت موانع اجرايي برنامه
2-2-5- روش و ابزار گردآوري داده‌ها
روش گردآوري داده‌ها، مطالعه‌ي ميداني از طريق نظرسنجي، مصاحبه، مشاهده و… خواهد بود. ابزار گردآوري اطلاعات شامل پرسش‌نامه، فرم مصاحبه و برگه‌هاي ثبت مشاهدات و… مي‌باشد.
3-2-5- روش آماري و تحليل داده‌ها
داده‌هاي به دست‌آمده از نظرات دانش‌آموزان، معلمان، مديران، اوليا، معلمان راهنما و گروه‌هاي آموزشي مربوط، با استفاده از آمار توصيفي و استنباطي مورد تجزيه و تحليل قرار خواهد گرفت.
4-2-5- جامعه و نمونه آماري
جامعه‌ي مورد مطالعه، شامل كليه‌ي معلمان، دانش‌آموزان، مديران و اولياي دانش‌آموزان، معلمان راهنما و گروه‌هاي آموزشي مربوط در دوره و پايه‌ي تحصيلي موردنظر خواهند بود.
5-2-5- نمونه‌ي آماري
الف- در سال اول
در اولين سال اجراي آزمايشي برنامه‌ي درسي در كلاس‌هاي چند مدرسه ( در مجموع 10 تا20 كلاس) مورد آزمايش اوليه قرار مي‌گيرند.
ب- در سال دوم
در دومين سال اجراي آزمايشي، كل كشور به پنج منطقه‌ي جغرافيايي تقسيم مي‌شود (شمال، جنوب، مركز، شرق و غرب) از هر منطقه يك استان و از هر استان دو شهرستان (برخوردار، محروم) و ا ز هر شهرستان چهار كلاس (دو پسرانه و دو دخترانه) (شهري- روستايي) انتخاب خواهد شد.
كلاس 40 = 4 × 2 × 5
در تعيين نمونه در اجراي آزمايشي، توجه به اين نكته كه نمونه‌هاي انتخابي بايستي در دسترس و قابل كنترل باشند، ضروري است.
6- اصلاح نهايي برنامه‌ي درسي و مواد آموزشي
1-6- ارائه يافته‌هاي حاصل از اجراي آزمايشي
مجري اجراي آزمايشي برنامه‌ي درسي بايستي پاسخ سؤالات زير را ارائه كند:
- چه بخش‌هايي از برنامه به اصلاح و تغيير نياز دارد؟
- كدام بخش‌هاي برنامه مناسب است و بايد حفظ شود؟
- چه تغييرات و اصلاحاتي بايد در سازمان‌دهي مواد آموزشي، فعاليت ياددهي-يادگيري، شيوه‌ي ارزشيابي پيشرفت تحصيلي و… صورت گيرد؟
- معلمان به چه آموزش‌هايي نياز دارند؟
- آيا محتواي كتاب در زمان پيش‌بيني شده قابل اجرا است؟
- چه امكانات و تجهيزات ديگري بايد براي اجراي سراسري برنامه در مدارس آماده شود؟
- ملزومات ديگر اجراي سراسري برنامه چيست؟
2-6- قضاوت درمورد يافته‌هاي تحقيق و اصلاح برنامه
مجري طرح اجراي آزمايشي با همكاري گروه هماهنگي دوره تحصيلي و شوراي گروه درسي، اطلاعات حاصل از مشاهدات، مصاحبه و پرسش‌نامه‌ها را مورد ارزيابي قرار مي‌دهند و در مورد چگونگي اصلاح برنامه قضاوت و تصميم‌گيري مي‌كنند.
در اين مرحله، نيازهاي آموزشي معلمان پيش‌بيني و جهت برنامه‌ريزي به گروه تربيت‌معلم ابلاغ مي‌شود.
|
معلمان مجري اجراي آزمايشي برنامه‌هاي درسي در هر دو مرحله اجراي آزمايشي (در سال اول و دوم) قبل از شروع به كار با حضور در كلاس‌هاي ويژه از آموزش‌هاي لازم بهره‌مند و با اهداف، رويكردها و …. برنامه‌ي درسي جديد آشنا مي‌شوند. |
۷- اجراي سراسري برنامه‌ي درسي
اجراي سراسري برنامه‌ي درسي، نيازمند تحقق شرايط زير است:
1-7- تعيين خط‌مشي‌ها و سياست‌هاي كلي دفتر برنامه‌ريزي و سازمان براي اجراي سراسري برنامه.
2-7- معرفي و اشاعه‌ي كامل برنامه ي درسي در سطح استان‌هاي كشور (آشنايي مديران آموزش و پرورش استان‌ها در سطوح مختلف، معلمان، اوليا و… نسبت به برنامه ي درسي جديد)
3-7- حصول اطمينان كافي از آموزش معلمان به عنوان مهم‌ترين عامل تضمين‌كننده‌ي اجراي برنامه‌ي درسي جديد و تحقق اهداف آن
4-7- توجه كافي به فراهم ساختن امكانات و ملزومات اجراي برنامه‌ي درسي جديد در مدارس
8- ارزشيابي پاياني از برنامه‌ي درسي
پس از گذشت چند سال، (حدود 3 تا 5 سال) از اجراي سراسري، برنامه‌ي درسي مورد ارزشيابي قرار مي‌گيرد. يافته‌هاي حاصل از اين ارزشيابي منجر به تغيير و يا پايداري بيش‌تر برنامه خواهد شد. اين ارزش‌يابي‌ها به صورت طرح‌هاي مستقل از دفتر برنامه‌ريزي و توسط محققان توانا انجام مي‌گيرد.
1 – راهنماي اعتباربخشي برنامه‌هاي درسي در اسفند ماه 1380 در چهاردهمين جلسه‌ي شوراي هماهنگي علمي سازمان بررسي و تصويب شده است.
حسین عبدی زاده